Een nieuwe wijze van conflictbeslechting: 'Collaborative Law'
(3 juli 2008)
Mediation heeft over de hele wereld een grote vlucht genomen als een “betere” wijze van conflictbeslechting dan procedures via de rechter. Sedert het begin van deze eeuw is daarop een variant ontwikkeld, die internationaal wordt aangeduid met de term: collaborative law of collaborative practice. Deze wijze van geschillenbeslechting wordt in Amerika, Canada, Australië en een aantal Europese landen in allerlei rechtsgebieden ingezet, maar met name in het familierecht. Van 1 t/m 3 mei werd in Cork (Ierland) het tweede internationale congres over collaborative law gehouden. Met zeven andere vFAS-sers heb ik aan dat congres deelgenomen.
In collaborative practice wordt iedere partij geadviseerd en bijgestaan door een
eigen advocaat. Dat is een groot verschil met mediation of
scheidingsbemiddeling, waarbij partijen gezamenlijk voor een onafhankelijk
mediator verschijnen. Voor het overige lijkt collaborative practice heel veel op
mediation. Voordat het proces van start gaat, tekenen alle partijen een
gezamenlijke overeenkomst, waarin de gedragsregels tijdens het proces en de
overige vereisten voor een succesvol verloop zijn neergelegd. Collaborative
practice is een teamgericht proces, waarin partijen hun advocaten en eventuele
andere in te schakelen adviseurs samenwerken met het uitsluitende doel te komen
tot een overeenkomst, die zoveel mogelijk tegemoet komt aan de belangen en
behoeften van beide partijen. Om te bewerkstelligen dat partijen, hun advocaten
en andere adviseurs zich tot het uiterste in zullen spannen om gezamenlijk in
goed overleg tot een afrondend contract te komen, sluiten partijen welbewust de
mogelijkheid van een procedure uit. De advocaten mogen hun partijen in de
toekomst niet vertegenwoordigen in een gerechtelijke procedure, die betrekking
heeft op het onderwerp van het geschil. Als het proces mislukt, dan wel één van
beide partijen een gerechtelijke procedure aanhangig maakt, dienen beide
collaborative law-advocaten en eventuele andere adviseurs zich terug te trekken.
Het collaborative law proces kent enkele andere grondregels, alle gericht op samenwerking. Zo verbinden partijen zich onder meer tot het geven van volledige openheid van zaken, verplichten zij zich op integere wijze deel te nemen aan het proces en rekening te houden met elkaars belangen. Collaborative practice is een vrijwillig, vertrouwelijk, informeel, flexibel en transparant proces, waarin partijen met behulp van hun advocaten hun zaak, bijvoorbeeld een echtscheiding, regelen. Bijzondere aandacht wordt besteed aan de belangen en het welzijn van de kinderen tijdens en na de scheiding. De echtgenoten worden aangemoedigd “to honour and preserve the residual core of positive connection between them”, zodat op een respectvolle manier kan worden gescheiden en ouders in staat blijven tot gezamenlijke uitoefening van het ouderschap. Als het nodig is voor het bereiken van oplossingen, deskundigen bij het proces te betrekken (zoals psychologen, pedagogen, accountants, fiscalisten, e.d.), dan worden zij bij aanvang van het proces gezamenlijk door de partners geselecteerd en werken ze als een team samen met de advocaten.
Het
proces vindt primair plaats door middel van gezamenlijke gesprekken. Advocaten
wisselen tijdens hun voorbespreking informatie uit over mogelijk gevoelige
aangelegenheden en stellen de agenda voor ieder gesprek vast. Eerst wordt
gekeken welke onderwerpen snel kunnen worden afgewikkeld en welke naar
verwachting gevoelig liggen. Tijdens het eerste gesprek komen de “makkelijke”
onderwerpen aan de orde. Een overeenstemming daarover vergroot het vertrouwen
van partijen in het collaborative law-proces. Als dat nuttig is, kunnen
advocaten en partijen een “break” voorstellen, waarbij nader overleg wordt
gevoerd tussen de één en de ander. Ook is het mogelijk dat partijen spreken met
“de andere advocaat”. Nadat in een tweede of derde gesprek de overige te regelen
kwesties worden opgelost, wordt een vaststellingsovereenkomst getekend. Is
sprake van een echtscheiding, dan wordt via gemeenschappelijk verzoek uitspraak
gevraagd.
De
grondhouding van een advocaat in het collaborative law-proces is die van een
mediator, die separaat met zijn cliënt mag overleggen. Hij informeert zijn
cliënt over de juridische positie, stimuleert de participatie, begeleidt en
coacht de cliënt gedurende het proces. Gezamenlijk voorzien de advocaten in een
georganiseerd constructief kader, waarin het voor partijen makkelijker is om tot
overeenstemming te komen over de gevolgen van hun echtscheiding of over de
regeling van hun conflict. Advocaten dragen opties aan voor oplossing van
geschilpunten, zo dat de winst van de één niet noodzakelijk het verlies van de
ander betekent. Daarbij kunnen opties meer in het voordeel zijn van “de andere
partij”. Het partij-denken moet zoveel mogelijk worden uitgebannen. De advocaten
treden weliswaar op als individuele belangenbehartigers voor hun cliënt, maar
zij zijn tegelijkertijd verplicht het proces aan beide kanten eerlijk,
respectvol en constructief te laten verlopen. Advocaten zijn verantwoordelijk
voor het “opschuiven” van hun cliënt van posities naar onder gelegen belangen en
behoeften.
Wat
is het voordeel van collaborative practice: ieder partij heeft een eigen
adviseur. Het ontbreken daarvan wordt wel eens als een nadeel ervaren bij
mediation. In geval sprake is van materiële dan wel emotionele ongelijkheid
tussen partijen, schept collaborative law betere condities voor een in het
gelijkwaardige positie brengen van partijen en het tot stand brengen van een
eerlijke en evenwichtige overeenkomst.
In
de Verenigde Staten, Canada, Australië en Europese landen waaronder het Verenigd
Koninkrijk, Ierland, Duitsland, Oostenrijk en Frankrijk, wordt collaborative law
met succes beoefend, met name op gebied van familierecht. Op 2 mei 2008 werd
Collaborative Law Holland opgericht, dat zich speciaal richt op het
familierecht. Omdat ‘collaborative’ zich moeilijk leent voor vertaling in het
Nederlands wordt gedacht aan een werktitel als: “Familierecht in Samenspraak”,
af te korten als FIS. De afkorting lijkt veel op die van de
specialisatievereniging voor Familierecht Advocaten en Scheidingsbemiddelaar, de
vFAS. Dat is ook de bedoeling.
Via een afzonderlijke rechtsvorm (vereniging
of stichting) zal nauw met de vFAS samen gewerkt worden om te komen tot een goed
resultaat.
Advocaten:
» mr. dr. L.H.M. (Louis) Zonnenberg